{"id":19883,"date":"2023-12-28T10:14:39","date_gmt":"2023-12-28T07:14:39","guid":{"rendered":"https:\/\/basta2.com\/?p=19883"},"modified":"2023-12-28T10:15:11","modified_gmt":"2023-12-28T07:15:11","slug":"sovet-ensiklopediyasinin-qadagasi-r%c9%99sul-rzanin-isd%c9%99n-cixarilmasi-n%c9%99siman-yaqublu-yazir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/basta2.com\/?p=19883","title":{"rendered":"Sovet Ensiklopediyas\u0131n\u0131n qada\u011fas\u0131, R\u0259sul Rzan\u0131n i\u015fd\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 &#8211;\u00a0N\u0259siman Yaqublu yaz\u0131r"},"content":{"rendered":"<div class=\"sect_header clearfix\"><\/div>\n<div class=\"section_body\">\n<div class=\"catg_date\">\n<div class=\"dtl_date\">\n<div class=\"stat_date\"><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\">Az\u0259rbaycan Sovet Ensiklopediyas\u0131 haz\u0131rlamaq c\u0259hdin\u0259 1920-1930-cu ill\u0259rd\u0259 c\u0259hd g\u00f6st\u0259rils\u0259 d\u0259, ba\u015f tutmam\u0131\u015fd\u0131. 1960-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 g\u00f6rk\u0259mli \u015fair v\u0259 ictimai xadim R\u0259sul Rzan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 I cildin haz\u0131rlanaraq 1970-ci ild\u0259 n\u0259\u015fr edilm\u0259si m\u00fcmk\u00fcn oldu. Q\u0131rx min tirajla, ya\u015f\u0131l r\u0259ngd\u0259 (b\u0259zi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 20-30 min g\u00f6st\u0259rilir) \u00e7ap olunan ensiklopediya senzura t\u0259r\u0259find\u0259n l\u0259\u011fv edildi. Ensiklopediyan\u0131n n\u0259\u015fr olunmu\u015f n\u00fcsx\u0259l\u0259ri m\u0259hv edil\u0259r\u0259k yay\u0131m\u0131 yasaqland\u0131. 1975-ci ild\u0259 is\u0259 R\u0259sul Rza i\u015fd\u0259n k\u0259narla\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131.<\/span><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"nw_in_text clearfix\">\n<p><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\">Ba\u015f redaktor kimi R\u0259sul Rza milli, tarixi d\u0259y\u0259rl\u0259r\u0259 \u0259saslanm\u0131\u015f, onun dil, etnogenez m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r\u0259 m\u00fcnasib\u0259ti is\u0259 hakim dair\u0259l\u0259rin v\u0259 m\u00fcxt\u0259lif aliml\u0259rin naraz\u0131l\u0131\u011f\u0131na s\u0259b\u0259b olmu\u015fdu.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\">Ensiklopediyan\u0131n R.Rzadan sonra n\u0259\u015fr edil\u0259n cildl\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan istiqlal\u0131nda, elmind\u0259, milli m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl\u00fcnd\u0259 rol oynam\u0131\u015f adamlar\u0131n adlar\u0131 yox, &#8220;\u0259m\u0259k qabaqc\u0131llar\u0131&#8221;n\u0131n, &#8220;tarla q\u0259hr\u0259manlar\u0131&#8221;n\u0131n &#8220;f\u0259dakarl\u0131\u011f\u0131&#8221; \u0259sas yer tutdu. ASE-nin 10 cildin\u0259 yaln\u0131z \u00fcmumi n\u0259z\u0259ri xarakterli m\u0259qal\u0259l\u0259r v\u0259 \u0259d\u0259bi simalar haqq\u0131nda q\u0131sa aray\u0131\u015f-o\u00e7erkl\u0259r daxil oldu.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\">Az\u0259rbaycan Sovet Ensiklopediyas\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 i\u015f 1966-c\u0131 ild\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. Ensiklopediya \u0259vv\u0259l Az\u0259rbaycan Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n binas\u0131nda, sonradan is\u0259 \u00c7kalov (indiki Niyazi prospekti) k\u00fc\u00e7\u0259si-3 \u00fcnvan\u0131nda, o q\u0259d\u0259r geni\u015f \u015f\u0259raiti olmayan bir yerd\u0259 haz\u0131rlan\u0131rd\u0131.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\">B\u0259s R\u0259sul Rza ensiklopediyada hans\u0131 m\u0259qamlara daha \u00e7ox \u00fcst\u00fcnl\u00fck verirdi ki, bu da sonradan naraz\u0131l\u0131\u011fa s\u0259b\u0259b olmu\u015fdu? 1) R.Rza Az\u0259rbaycan tarixini saxtala\u015fd\u0131ranlardan naraz\u0131 idi. O, raz\u0131la\u015fm\u0131rd\u0131 ki, Az\u0259rbaycan xalq\u0131 inqilaba q\u0259d\u0259r savads\u0131z olub v\u0259 inqilabdan sonra m\u0259d\u0259nil\u0259\u015fib; 2) R.Rza Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015f erm\u0259nil\u0259rin etnik m\u0259n\u015f\u0259yinin d\u0259qiq g\u00f6st\u0259rilm\u0259sini t\u0259l\u0259b edirdi. O, bu fikird\u0259 idi ki, bu erm\u0259nil\u0259r albanlardan d\u00f6nm\u0259dirl\u0259r, qalan erm\u0259nil\u0259r is\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 \u0130randan k\u00f6\u00e7\u00fcb g\u0259l\u0259nl\u0259rdir; 3) R.Rza bu fikri m\u00fcdafi\u0259 edirdi ki, az\u0259rbaycanl\u0131lar Az\u0259rbaycan \u0259razisin\u0259, haradansa, miqrasiya yolu il\u0259 g\u0259lm\u0259mi\u015fl\u0259r, onlar bu \u0259razid\u0259 do\u011fulub m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015flar.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/files.modern.az\/articles\/2023\/12\/28\/1703746677_ensiklopediya2.jpeg\" alt=\"\" \/><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\">O d\u00f6vrd\u0259 is\u0259 Ensiklopediyada \u0259sasland\u0131r\u0131lan \u00a0bu konsepsiyalar b\u0259zi tarix\u00e7il\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259nqid edilm\u0259y\u0259 ba\u015fland\u0131.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\">R.Rzan\u0131n Ba\u015f redaktorlu\u011fu il\u0259 \u00e7\u0131xan ASE-nin I cildind\u0259 veril\u0259n &#8220;Ararat&#8221; m\u0259qal\u0259si c\u0259mi bir c\u00fcml\u0259d\u0259n ibar\u0259t idi v\u0259 sonda bel\u0259 istinad verilmi\u015fdi: &#8220;Bax: h\u0259m\u00e7inin A\u011fr\u0131da\u011f&#8221;. Sonrak\u0131, 1976-c\u0131 ild\u0259ki C\u0259mil Quliyevin Ba\u015f redaktorlu\u011fu il\u0259 \u00e7\u0131xan I cildd\u0259 q\u0131rm\u0131z\u0131 r\u0259ngd\u0259 &#8220;Ararat&#8221; \u00a0m\u0259qal\u0259si geni\u015fl\u0259ndirilib \u00e7ap olunmu\u015fdu. R.Rzan\u0131n r\u0259hb\u0259rliyind\u0259 \u00e7\u0131xan n\u0259\u015frd\u0259 &#8220;Ararat&#8221; haqda yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131: &#8220;T\u00fcrkiy\u0259 \u0259razisind\u0259 da\u011f; s\u00f6nm\u00fc\u015f vulkan, SSR\u0130, T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 \u0130ran s\u0259rh\u0259dl\u0259ri yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda, Araz vadisind\u0259dir. Anadoluda \u0259n y\u00fcks\u0259k da\u011fd\u0131r&#8221;. 1976-c\u0131 ild\u0259 is\u0259 bel\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131: &#8220;T\u00fcrkiy\u0259nin \u015f\u0259rqind\u0259, Van g\u00f6l\u00fcnd\u0259n \u015fimalda, Erm\u0259nistan yaylas\u0131n\u0131n orta hiss\u0259sind\u0259 da\u011f silsil\u0259si&#8221;.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\">R.Rzan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 \u00e7\u0131xan ensiklopediyan\u0131n bu n\u0259\u015frind\u0259n Erm\u0259nistan Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n aliml\u0259ri d\u0259 Az\u0259rbaycan KP MK-ya etiraz m\u0259ktublar\u0131 yazm\u0131\u015fd\u0131lar.<\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/files.modern.az\/articles\/2023\/12\/28\/1703746693_ensiklopediya-1.jpeg\" alt=\"\" \/><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\">R.Rza ensiklopediyas\u0131nda 180 az\u0259rbaycanl\u0131, 15 erm\u0259ni ad\u0131 var idi. Sonrak\u0131 ensiklopediyada 150 az\u0259rbaycanl\u0131, 51 erm\u0259ni ad\u0131 \u00a0yaz\u0131ld\u0131. R.Rza ensiklopediyas\u0131nda 1918-ci ilin Mart faci\u0259sinin i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131 bu n\u0259\u015fr\u0259 daxil edilm\u0259diyi halda, 1976-c\u0131 il n\u0259\u015frind\u0259 26-lar\u0131n ham\u0131s\u0131 haqq\u0131nda ayr\u0131-ayr\u0131 m\u0259qal\u0259l\u0259r, fotolar verildi.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\">Birinci ensiklopediyada az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistanda, G\u00fcrc\u00fcstanda, RSFSR-d\u0259, Da\u011f\u0131standa, \u00d6zb\u0259kistanda, Qazax\u0131standa v\u0259 d\u00fcnyan\u0131n bir \u00e7ox \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 konkret r\u0259q\u0259ml\u0259rl\u0259 g\u00f6st\u0259rilirdi. \u0130kinci ensiklopediyada is\u0259 m\u0259lumat bel\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131: &#8220;Az\u0259rbaycanl\u0131lar Az\u0259rbaycanda 3777 min (1970-ci il) n\u0259f\u0259rdir. Xaricd\u0259 d\u0259 (\u0259sas\u0259n, \u0130randa) ya\u015fay\u0131rlar&#8221;.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\">Birinci ensiklopediyadak\u0131 yaz\u0131lar: &#8220;Az\u0131x Ma\u011faras\u0131, Az\u0131x Kahas\u0131. Az\u0259rbaycan SSR F\u00fczuli \u015f\u0259h\u0259rinin 14 km \u015fimal-\u015f\u0259rqind\u0259 a\u015fa\u011f\u0131 Paleolit\u0259 aid Karst ma\u011faras\u0131. Az\u0131x ma\u011faras\u0131nda tap\u0131lan (1968) A\u015f\u00f6l d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f neondertal adam\u0131n\u0131n (SSR\u0130-d\u0259 birinci, d\u00fcnyada be\u015finci tap\u0131nt\u0131d\u0131r) \u00e7\u0259n\u0259 s\u00fcm\u00fcy\u00fc Az\u0259rbaycan\u0131n q\u0259dim insanlar\u0131n formala\u015fd\u0131\u011f\u0131 \u0259raziy\u0259 daxil oldu\u011funu s\u00fcbut edir&#8221;.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\">&#8220;Q\u0131rm\u0131z\u0131&#8221; ensiklopediyada is\u0259 Az\u0131x ma\u011faras\u0131n\u0131n DQMV-nin Hadrut rayonu \u0259razisind\u0259 yerl\u0259\u015fdiyi qeyd edilir.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\">&#8220;Ya\u015f\u0131l&#8221; ensiklopediyada yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131: &#8220;Az\u0259rbaycan on doqquzuncu \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Rusiya imperiyas\u0131na qat\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r (&#8220;G\u00fcl\u00fcstan&#8221; v\u0259 &#8220;T\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay&#8221; m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri \u0259sas\u0131nda)&#8221;.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\">&#8220;Q\u0131rm\u0131z\u0131&#8221; ensiklopediyada is\u0259 &#8220;Az\u0259rbaycan tarixi &#8211; Az\u0259rbaycan Kommunist Partiyas\u0131n\u0131n qurultay\u0131d\u0131r&#8221; \u00a0olaraq t\u0259qdim edilir. Bu qurultayda is\u0259 &#8220;Lenin dilind\u0259&#8221; \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259n d\u00f6rd n\u0259f\u0259rd\u0259n ikisi az\u0259rbaycanl\u0131, biri rus, o biri d\u0259, m\u00fctl\u0259q erm\u0259ni olurdu.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\">Modern.az<\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Az\u0259rbaycan Sovet Ensiklopediyas\u0131 haz\u0131rlamaq c\u0259hdin\u0259 1920-1930-cu ill\u0259rd\u0259 c\u0259hd g\u00f6st\u0259rils\u0259 d\u0259, ba\u015f tutmam\u0131\u015fd\u0131. 1960-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 g\u00f6rk\u0259mli \u015fair v\u0259 ictimai xadim R\u0259sul<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":19884,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":""},"categories":[29,33],"tags":[],"class_list":["post-19883","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-manset","category-mdniyyt"],"aioseo_notices":[],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/basta2.com\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/nasiman.jpg","jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/basta2.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/19883","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/basta2.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/basta2.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/basta2.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/basta2.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=19883"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/basta2.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/19883\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":19886,"href":"https:\/\/basta2.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/19883\/revisions\/19886"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/basta2.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/19884"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/basta2.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=19883"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/basta2.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=19883"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/basta2.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=19883"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}