{"id":9266,"date":"2021-08-25T16:19:57","date_gmt":"2021-08-25T13:19:57","guid":{"rendered":"http:\/\/basta2.com\/?p=9266"},"modified":"2021-08-25T16:30:34","modified_gmt":"2021-08-25T13:30:34","slug":"az%c9%99rbaycanli-az%c9%99rbaycan-turku-v%c9%99-ya-sad%c9%99c%c9%99-turk","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/basta2.com\/?p=9266","title":{"rendered":"&#8220;Az\u0259rbaycanl\u0131&#8221;,  Az\u0259rbaycan t\u00fcrk\u00fc v\u0259 ya sad\u0259c\u0259 t\u00fcrk"},"content":{"rendered":"<p><span style=\"font-size: 18pt;\">Ayd\u0131n Balayev<\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>XIX \u0259srin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131nda \u015eimali Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal\u0131ndan sonra \u00e7arizmin \u00f6lk\u0259nin t\u00fcrk \u0259halisin\u0259 m\u00fcnasib\u0259td\u0259 yeritdiyi m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259 siyas\u0259tinin bir-biril\u0259 \u00fczvi \u015f\u0259kild\u0259 \u0259laq\u0259li olan iki \u0259sas m\u0259qs\u0259di var idi &#8211; bir t\u0259r\u0259fd\u0259n, yerli \u0259halinin dini m\u0259nsubiyy\u0259t v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t bax\u0131m\u0131ndan yax\u0131n olduqlar\u0131 \u015fi\u0259 \u0130ran\u0131n\u0131n onlara t\u0259sirini minimuma endirm\u0259k, dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n is\u0259, onlar\u0131n dil v\u0259 m\u0259n\u015f\u0259c\u0259 eyniyy\u0259t t\u0259\u015fkil etdikl\u0259ri s\u00fcnni T\u00fcrkiy\u0259si il\u0259 yax\u0131nla\u015fmas\u0131na imkan verm\u0259m\u0259k.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Bu bax\u0131mdan birm\u0259nal\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 dem\u0259k olar ki, bir rus layih\u0259sind\u0259n ba\u015fqa bir \u015fey olmayan x\u00fcsusi \u201caz\u0259rbaycanl\u0131 kimliyi\u201dnin v\u0259 \u201cAz\u0259rbaycan xalq\u0131\u201dn\u0131n formala\u015fmas\u0131 \u00f6z ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131n\u0131 XIX \u0259srin ortalar\u0131ndan g\u00f6t\u00fcr\u00fcr. V\u0259 M.F. Axundov il\u0259 ona yerli dialektd\u0259 pyesl\u0259r yazma\u011f\u0131 sifari\u015f ver\u0259n Qafqaz cani\u015fini M. Vorontsov qeyri-ixtiyar\u0131 olaraq bu prosesin katalizatoru rolunda \u00e7\u0131x\u0131\u015f edirdil\u0259r.<br \/>\nT\u00fcrk t\u0259dqiqat\u00e7\u0131s\u0131 \u0130. Y\u00fcksel \u00e7ox haql\u0131 olaraq g\u00f6st\u0259rir ki, \u201cAz\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rini k\u00fclt\u00fcrel y\u00f6nd\u0259n \u0259sirl\u0259rc\u0259 n\u00fcfuzunda qald\u0131qlar\u0131 \u015fi\u0259-\u0130ran t\u0259sirind\u0259n qurtarmaq ist\u0259y\u0259n v\u0259 bunda siyasi bir m\u0259nf\u0259\u0259t d\u0259 g\u00f6r\u0259n \u00e7arl\u0131q Rusiya idar\u0259si, \u0259vv\u0259lc\u0259 bu dild\u0259 (Az\u0259rbaycan t\u00fcrkc\u0259sind\u0259 &#8211; A.B.) sad\u0259l\u0259\u015fm\u0259 v\u0259 xalq dilin\u0259 yax\u0131nla\u015fma c\u0259r\u0259yan\u0131n\u0131 m\u00fcdafi\u0259 v\u0259 t\u0259\u015fviq etmi\u015fdi. Rusiya, Az\u0259rbaycan t\u00fcrk dilinin ortaya \u00e7\u0131xmas\u0131yla, o zamana q\u0259d\u0259r Az\u0259rbaycanda \u0259d\u0259bi dil olan frascan\u0131n yerini t\u00fcrkc\u0259y\u0259 ver\u0259c\u0259yi v\u0259 \u0130ran n\u00fcfuzunun \u015eimali Az\u0259rbaycandan qalxaca\u011f\u0131, rusla\u015fd\u0131rma siyas\u0259tinin daha ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fdir\u0259 bil\u0259c\u0259yi d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259siyl\u0259 m\u0259h\u0259lli Az\u0259rbaycan t\u00fcrkc\u0259sind\u0259n istifad\u0259ni d\u0259st\u0259kl\u0259di.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>H\u0259tta o \u00e7a\u011fda Az\u0259ri t\u00fcrk l\u0259hc\u0259sinin qrammatikas\u0131n\u0131 b\u0259zi rus dil\u00e7il\u0259ri yazma\u011fa ba\u015flad\u0131lar\u201d.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, yerli l\u0259hc\u0259y\u0259 \u0259d\u0259bi forma verilm\u0259si Az\u0259rbaycan \u0259halisinin t\u00fcrk l\u0259hc\u0259sinin Osmanl\u0131 dilind\u0259n ayr\u0131lmas\u0131na v\u0259 aralar\u0131ndak\u0131 f\u0259rqlilik prosesl\u0259rinin d\u0259rinl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 k\u00f6m\u0259k etm\u0259li idi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ayd\u0131nd\u0131r ki, bu siyas\u0259t Rusiyan\u0131n m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259 qaynaqlan\u0131rd\u0131 v\u0259 obyektiv olaraq \u00e7arizmin b\u00f6lg\u0259d\u0259ki m\u00f6vqel\u0259rinin m\u00f6hk\u0259ml\u0259nm\u0259sin\u0259 xidm\u0259t edirdi.<br \/>\n\u018fdal\u0259t namin\u0259 qeyd etm\u0259liyik ki, bu siyas\u0259tin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259 M.F. Axundov v\u0259 M. Vorontsovun cani\u015finlik d\u00f6n\u0259mind\u0259n xeyli \u00f6nc\u0259 ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131. Bel\u0259 ki, Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015f\u011fal\u0131n\u0131n ilk ill\u0259rind\u0259 general Yermolov \u201ctatarlar ya\u015fayan yerl\u0259r\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi \u0259mrl\u0259rl\u0259, \u0259halinin farsca yazmas\u0131n\u0131 qada\u011fan ed\u0259r\u0259k, \u00f6z yaz\u0131 i\u015fl\u0259rini ancaq tatarca aparmalar\u0131n\u0131 m\u0259sl\u0259h\u0259t g\u00f6rm\u00fc\u015fd\u00fc. Bundan sonra h\u0259r yerd\u0259, m\u00fcxt\u0259lif qaydalarda olsa da, yaz\u0131 i\u015fl\u0259ri tatar dilind\u0259 apar\u0131lma\u011fa ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131\u201d.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Rus yetkilil\u0259ri \u00fcmid edirdil\u0259r ki, o zamana kimi Az\u0259rbaycan\u0131n m\u0259d\u0259ni h\u0259yat\u0131nda h\u00f6kmranl\u0131q ed\u0259n fars dilinin Az\u0259rbaycan dili il\u0259 \u0259v\u0259zl\u0259nm\u0259si yerli \u0259halinin assimilyasiyas\u0131n\u0131 asanla\u015fd\u0131racaqd\u0131r. Onlar g\u00fcman edirdil\u0259r ki, m\u00fcs\u0259lman d\u00fcnyas\u0131n\u0131n iki \u0259sas dilind\u0259n biri olan, \u00e7ox\u0259srlik \u0259n\u0259n\u0259l\u0259r\u0259 malik fars dilind\u0259n f\u0259rqli olaraq, Az\u0259rbaycan dili il\u0259 \u201chaqq-hesab \u00e7\u0259km\u0259k\u201d el\u0259 d\u0259 \u00e7\u0259tin olmayacaqd\u0131r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, \u00e7ar rejiminin bu t\u0259cr\u00fcb\u0259si, \u00f6z siyasi maraqlar\u0131 namin\u0259 m\u00f6vcud etnik qruplar\u0131 s\u00fcni \u015f\u0259kild\u0259 par\u00e7alayaraq yeni topluluklar\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olan bol\u015fevikl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n sonralar f\u0259al \u015f\u0259kild\u0259 istifad\u0259 edildi. Bel\u0259 ki, inzibati-\u0259razi d\u0259yi\u015fiklikl\u0259ri p\u0259rd\u0259si alt\u0131nda bol\u015fevikl\u0259r bir \u00e7ox Qafqaz xalqlar\u0131n\u0131n tarix\u0259n formala\u015fm\u0131\u015f vahid \u0259razil\u0259rini par\u00e7alamaq v\u0259 x\u0131rdalamaqla m\u0259\u015f\u011ful idil\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259n, sovet rejimi eyni dild\u0259 dan\u0131\u015fan t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li vahid qara\u00e7ay-balkar etnosunun \u0259razisini iki f\u0259rqli inzibati vahidin t\u0259rkibin\u0259 daxil ed\u0259r\u0259k, onlar\u0131n par\u00e7alanmas\u0131 v\u0259 bir-birind\u0259n uzaqla\u015fmas\u0131 prosesl\u0259rin\u0259 t\u0259kan vermi\u015f oldu. Eyni dild\u0259 dan\u0131\u015fan qafqazdilli kabardin v\u0259 \u00e7\u0259rk\u0259zl\u0259r d\u0259 ox\u015far aqib\u0259ti ya\u015fad\u0131lar. N\u0259tic\u0259 etibar\u0131 il\u0259, balkarla kabardinl\u0259r Kabarda-Balkar Muxtar Respublikas\u0131n\u0131n t\u0259rkibin\u0259 daxil oldular, qara\u00e7aylar is\u0259 etnik m\u0259n\u015f\u0259yin\u0259 g\u00f6r\u0259 onlara tamamil\u0259 yad olan \u00e7\u0259rk\u0259zl\u0259rl\u0259 birlikd\u0259 Qara\u00e7ay-\u00c7\u0259rk\u0259z Muxtar Vilay\u0259tini t\u0259\u015fkil etdil\u0259r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Bel\u0259 bir \u201ceksperiment\u201d n\u0259tic\u0259sind\u0259 iki vahid etnosdan d\u00f6rd m\u00fcst\u0259qil xalq \u2013 balkarlar, qara\u00e7aylar, kabardinl\u0259r v\u0259 \u00e7\u0259rk\u0259zl\u0259r \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259ldi.<br \/>\nLakin sovet rejiminin bu c\u00fcr \u201cmill\u0259t quruculu\u011fu\u201dnun \u0259n tipik n\u00fcmun\u0259si, ingilis t\u0259dqiqat\u00e7\u0131s\u0131 D. Deletant\u0131n \u201cSSR\u0130-nin \u0259n s\u00fcni mill\u0259ti\u201d adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 moldavanlard\u0131r. Fakt budur ki, y\u00fczillikl\u0259r boyunca moldavanlar rum\u0131n etnosunun ayr\u0131lmaz t\u0259rkib hiss\u0259si oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn he\u00e7 bir m\u00fcst\u0259qil moldavan etnosu m\u00f6vcud olmam\u0131\u015fd\u0131r. F. Engels h\u0259l\u0259 XIX \u0259srd\u0259 yaz\u0131rd\u0131 ki, \u201cBessarabiyada (y\u0259ni indiki Moldovada \u2013 A.B.) rum\u0131nlar ya\u015fay\u0131r\u201d.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Bu g\u00fcn \u201cMoldova mill\u0259ti\u201d adland\u0131r\u0131lan toplulu\u011fun in\u015fas\u0131na 1812-ci ild\u0259 Dnestr v\u0259 Prut \u00e7aylar\u0131 aras\u0131ndak\u0131 rum\u0131n torpaqlar\u0131n\u0131n Moldova adlanan bir hiss\u0259sinin Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n ilhaq\u0131 il\u0259 ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131r. Lakin \u201cMoldova mill\u0259ti\u201dnin in\u015fas\u0131 prosesi, 1940-c\u0131 ild\u0259 Hitlerl\u0259 Stalinin gizli s\u00f6vd\u0259l\u0259\u015fm\u0259si \u0259sas\u0131nda bu torpaqlar\u0131n q\u0259ti olaraq SSR\u0130-nin t\u0259rkibin\u0259 daxil edilm\u0259sind\u0259n sonra x\u00fcsusil\u0259 b\u00f6y\u00fck v\u00fcs\u0259t alm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Bel\u0259likl\u0259, rus yetkilil\u0259ri \u201cdivide et impera\u00bb\u201d (par\u00e7ala v\u0259 h\u00f6km s\u00fcr) prinsipi il\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259r\u0259k, Dardaneld\u0259n X\u0259z\u0259rin q\u0259rb sahill\u0259rin\u0259 kimi uzanan vahid t\u00fcrk etnik massivini ayr\u0131-ayr\u0131 m\u00fcst\u0259qil, lakin x\u0131rda v\u0259 k\u00f6m\u0259ksiz toplumlara b\u00f6lm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n t\u00fcrk \u0259halisinin h\u0259min massivin periferiyas\u0131nda (m\u0259rk\u0259zd\u0259n uzaq yerd\u0259, \u0259n ucqar\u0131nda), yad etnik \u00fcns\u00fcrl\u0259rl\u0259 bilavasit\u0259 t\u0259mas x\u0259ttind\u0259 yerl\u0259\u015fm\u0259si bu m\u0259qs\u0259din h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sini daha da asanla\u015fd\u0131r\u0131rd\u0131. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ri tarix\u0259n yad t\u0259sirl\u0259r v\u0259 h\u0259r \u015feyd\u0259n \u00f6nc\u0259 \u0130ran t\u0259sirin\u0259 qar\u015f\u0131 daha a\u00e7\u0131q v\u0259 h\u0259ssas olan \u0259n z\u0259if b\u0259nd olmu\u015flar. M\u0259hz bu s\u0259b\u0259bd\u0259n y\u00fczillikl\u0259r \u0259rzind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n etnik yadda\u015f\u0131 v\u0259 \u015f\u00fcuru b\u00f6y\u00fck deformasiyalara u\u011fram\u0131\u015fd\u0131 ki, bu da onlar\u0131 \u00e7ar rejiminin m\u00fcxt\u0259lif manipylyasiyalar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lveri\u015fli h\u0259d\u0259f\u0259 \u00e7evirirdi. Bu bax\u0131mdan, S\u0259f\u0259vil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259sas\u0131 qoyulmu\u015f Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ri il\u0259 Anadolu t\u00fcrkl\u0259ri aras\u0131nda f\u0259rql\u0259rin d\u0259rinl\u0259\u015fdirilm\u0259si v\u0259 onlar\u0131n bir-birind\u0259n uzaqla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 siyas\u0259tti XIX \u0259srd\u0259 ruslar t\u0259r\u0259find\u0259n m\u0259nims\u0259nil\u0259r\u0259k davam etdirildi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Ayd\u0131n Balayev &nbsp; XIX \u0259srin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131nda \u015eimali Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal\u0131ndan sonra \u00e7arizmin \u00f6lk\u0259nin t\u00fcrk \u0259halisin\u0259 m\u00fcnasib\u0259td\u0259 yeritdiyi m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":9267,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":""},"categories":[29,33],"tags":[],"class_list":["post-9266","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-manset","category-mdniyyt"],"aioseo_notices":[],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/basta2.com\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/FB_IMG_1629896624185.jpg","jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/basta2.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9266","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/basta2.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/basta2.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/basta2.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/basta2.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=9266"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/basta2.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9266\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9270,"href":"https:\/\/basta2.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9266\/revisions\/9270"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/basta2.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/9267"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/basta2.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=9266"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/basta2.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=9266"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/basta2.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=9266"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}