Bərabərlik pərdəsi altında ədalətsizlik: Pensiya yaşı islahatının gender təhlili

Könül Alı

Müsavat Partiyası Məclisinin Gender Komissiyasının sədri

Giriş

Komissiyamız 2017-ci ildən həyata keçirilən və 2027-ci ildə başa çatacaq pensiya yaşı islahatını diqqətlə təhlil etmişdir. Rəsmi mövqe bu islahatı “gender bərabərliyi” prinsipinin tətbiqi kimi təqdim edir. Komissiyamızın qənaəti isə fərqlidir: bu, formal bərabərliyin altında real bərabərsizliyi gizlədən bir siyasətdir. Aşağıda mövqeyimizin əsaslarını faktlar, qanunvericilik və beynəlxalq müqayisələrlə təqdim edirik.

1. Qanunvericilik dəyişikliyinin mahiyyəti

“Əmək pensiyaları haqqında” Qanunun 7-ci maddəsinə edilən dəyişikliyə əsasən, kişilərin pensiya yaşı 2017–2021-ci illər arasında tədricən 63-dən 65-ə çatdırılıb və bu proses artıq tamamlanıb. Qadınların yaş həddi isə 2017-ci ildən başlayaraq hər il 6 ay artırılmaqla 2027-ci il iyulun 1-dək 65 yaşa çatdırılacaq. Müqayisə üçün xatırladırıq: Sovet dövründə qadınlar üçün pensiya yaşı 55, kişilər üçün 60 idi — beş illik fərq mövcud idi. Bu fərq formal bərabərsizlik deyildi, qadının doğum, uşaq tərbiyəsi və ev əməyi yükünü qismən tanıyan kompensator mexanizm idi. İndi bu mexanizm tamamilə ləğv olunur, üstəlik hər iki cins üçün yaş həddi əvvəlkindən xeyli yüksəkdir.
Komissiyamızın sualı budur: kompensasiya mexanizmini ləğv etmək “bərabərlik” adlandırıla bilərmi, yoxsa bu, qadının xüsusi yükünü inkar etməkdir?

2. Əmək bazarındakı bərabərsizlik

İslahatdan əvvəl həll olunmayıb
Pensiya yaşının bərabərləşdirilməsi yalnız o zaman ədalətli ola bilərdi ki, qadın və kişi əmək bazarına bərabər şərtlərlə daxil olsunlar. Rəsmi statistika göstərir ki, bu şərt yerinə yetirilməyib:
Qadınların orta aylıq əmək haqqı kişilərlə müqayisədə təxminən 20–25% aşağıdır (kişilər ~1120 manat, qadınlar ~840 manat civarında).
İqtisadi qeyri-fəal əhali arasında qadınların 43,8 faizi “evdarlıq” statusu ilə qeydiyyatdadır — bu qadınlar rəsmi sığorta stajı toplaya bilmirlər.
İşsiz əhalinin 58 faizini qadınlar təşkil edir.
Qeyri-formal məşğulluqda çalışan qadınların xeyli hissəsi vergi və sosial sığorta sistemindən kənarda qalır, nəticədə dövlətin yaratdığı sosial müdafiə mexanizmlərindən məhdud şəkildə yararlanır.
Bu rəqəmlər onu göstərir ki, qadın əmək bazarına kişi ilə “bərabər” girişə malik deyil. Belə bir vəziyyətdə pensiya yaşını ədədi olaraq bərabərləşdirmək, əslində, qadını ona əvvəlcədən bərabər olmayan şəraitdə “bərabər” nəticə tələb etməyə məcbur edir.

3. Ev əməyi yükü hesaba alınmır

Sosial tədqiqatlar göstərir ki, qadının əmək bazarındakı fəaliyyəti onun ev daxilindəki yükünü azaltmır. İşləyən qadın çox vaxt öz asudə və ev təsərrüfatına ayrılmış vaxtını da əmək bazarındakı fəaliyyətə sərf etməyə məcbur olur, kişinin evdaxili məsuliyyət bölgüsü isə qadının məşğulluğu artsa belə əhəmiyyətli dərəcədə dəyişmir. Bu, qadının real “iş günü”nün kişinin iş günündən uzun olduğu mənasına gəlir — amma pensiya sistemi bu fərqi tanımır.

4. Dövlət qurumlarının özü problemi etiraf edir

Diqqətəlayiqdir ki, bu tənqid yalnız müxalifətdən gəlmir. Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin nümayəndəsi açıq şəkildə bildirib ki, Azərbaycanda mövcud situasiya — ailə institutunun gəlir mənbələri aspektindən qiymətləndirilməsi, qadınların sosial cəhətdən müdafiəsiz qalması, əmək bazarında zəif iştirakı və əmək haqqı alarkən diskriminativ münasibətə məruz qalması — nəzərə alınarsa, 65 yaş qadınlar üçün real olaraq yüksək həddir. Parlamentdə də bənzər narahatlıq səslənib: millət vəkillərindən biri diferensial yanaşmanın tətbiqini, digəri isə qadınların ümumiyyətlə daha tez pensiyaya çıxmasının məqsədəuyğun olduğunu bildirib, çünki qadının yaşlı dövrdə sosial təminata ehtiyacı daha çoxdur.
Komissiyamızın qənaəti: əgər hökumətin öz qurumları və qanunverici orqanın üzvləri bu problemi etiraf edirsə, bu, sadəcə siyasi narazılıq deyil — sistemli bir uyğunsuzluğun rəsmi təsdiqidir.

5. “Bərabərlik” arqumentinin məntiqi qüsuru

Rəsmi izah əsasən iki amilə əsaslanır: ömür uzunluğu fərqi (qadınlarda ~76, kişilərdə ~72 yaş) və əmək bazarındakı işçi qüvvəsinin azalması. Komissiyamız bu arqumentin qüsurlu olduğunu hesab edir:
Birincisi, statistik ömür uzunluğu ilə sağlam və işləmək iqtidarında olan illərin sayı eyni göstərici deyil. Qadının doğum, uşaq tərbiyəsi, ev əməyi və yaşlı qohum baxımı kimi ödənişsiz əmək yükü onun fiziki tükənməsini sürətləndirə bilər — bu, məhz nazirliyin öz nümayəndəsinin etiraf etdiyi reallıqdır.
İkincisi, işçi qüvvəsinin azalması problemi varsa, bunun həlli qadının pensiya yaşını artırmaqla deyil, əmək bazarındakı strukturlaşdırılmış bərabərsizliyi (əmək haqqı fərqi, qeyri-formal məşğulluq, qulluq yükü) aradan qaldırmaqla əldə olunmalıdır.

6. Beynəlxalq müqayisə birmənalı deyil

Hökumət tərəfdarları tez-tez vurğulayır ki, dünyanın 117-dən çox ölkəsində pensiya yaşı artıq bərabərləşdirilib. Lakin bu müqayisə yarımçıqdır: həmin ölkələrin əksəriyyətində bərabərləşdirmə yalnız əmək haqqı bərabərliyi, geniş valideynlik məzuniyyəti sistemi, inkişaf etmiş uşaq baxımı infrastrukturu və real cins bərabərliyi göstəriciləri təmin edildikdən sonra aparılıb. Azərbaycanda isə əmək haqqı fərqi və qeyri-formal məşğulluq problemi davam etdiyi halda, yalnız pensiya yaşı maddəsi “bərabərləşdirilir” — yəni islahatın nəticəsi, deyil, formal göstəricisi kopyalanır.
Komissiyanın mövqeyi
Müsavat Partiyası Məclisinin Gender Komissiyası kimi mövqeyimiz aşağıdakı kimidir:
Pensiya yaşının bərabərləşdirilməsi, qadının real əmək bazarı və ailə yükü şəraiti nəzərə alınmadan aparıldığı təqdirdə, formal bərabərlik adı altında faktiki bərabərsizliyi dərinləşdirir.
İslahat ardıcıllığı tərsinə çevrilməlidir: əvvəlcə əmək haqqı bərabərliyi, sosial sığorta əhatəsinin genişləndirilməsi və qulluq yükünün bölüşdürülməsi təmin olunmalı, yalnız bundan sonra pensiya yaşı məsələsinə baxılmalıdır.
Çoxuşaqlı analar, qəyyumlar və ağır əmək şəraitində çalışanlar üçün mövcud güzəştlər qorunmalı, lakin bundan əlavə, qadının ümumi ev əməyi yükünü tanıyan əlavə diferensial mexanizmlər nəzərdən keçirilməlidir.
Hökumət bu islahatı təqdim edərkən şəffaf olmalı və onu sırf demoqrafik-büdcə zərurəti kimi əsaslandırmalı, “gender bərabərliyi” terminindən siyasi don kimi istifadə etməməlidir.
saxlanılıb, yəni islahat tam fərqsiz şəkildə aparılmır.

*** İstinad olunan statistik məlumatlar Dövlət Statistika Komitəsi, Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi və açıq mənbələrdən götürülmüşdür.